Ważna informacja dotycząca nazewnictwa
W ostatnich latach Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wprowadziła aktualizację klasyfikacji guzów przysadki. Zgodnie z nią coraz częściej stosuje się termin „nowotwór neuroendokrynny przysadki” (ang. Pituitary Neuroendocrine Tumor – PitNET), który zastępuje tradycyjne określenie „gruczolak przysadki” [1,2].
Zmiana ta ma charakter klasyfikacyjny i naukowy – podkreśla biologiczną różnorodność tych guzów oraz fakt, że niewielka ich część może wykazywać bardziej agresywny przebieg.
Jednocześnie należy podkreślić, że zdecydowana większość tych zmian pozostaje łagodna i nie stanowi nowotworu złośliwego.
W praktyce klinicznej oraz w komunikacji z pacjentami nadal powszechnie stosuje się określenie „gruczolak przysadki”, ponieważ jest ono zrozumiałe i utrwalone. W niniejszym artykule również posługujemy się tym terminem, mając na uwadze aktualną klasyfikację WHO.
Czym jest przysadka mózgowa?
Przysadka mózgowa to niewielki gruczoł wielkości fasoli, położony u podstawy mózgu, w zagłębieniu kostnym zwanym siodłem tureckim. Mimo niewielkich rozmiarów pełni kluczową rolę w regulacji pracy całego organizmu.
Wydziela hormony wpływające m.in. na:
- wzrost i rozwój,
- metabolizm,
- gospodarkę wodno-elektrolitową,
- płodność,
- reakcję organizmu na stres.
Z tego powodu choroby przysadki mogą powodować bardzo różnorodne, często niespecyficzne objawy.
Czym jest gruczolak przysadki? Czy to nowotwór złośliwy?
Gruczolak przysadki to przeważnie łagodny guz wewnątrzczaszkowy, który rozwija się z komórek przysadki mózgowej.
Zdecydowana większość tych guzów nie jest nowotworem złośliwym, nie daje przerzutów i rośnie powoli.
Mimo to może:
- zaburzać wydzielanie hormonów,
- uciskać sąsiednie struktury mózgu (szczególnie nerwy wzrokowe),
- powodować objawy neurologiczne i ogólnoustrojowe.
Jak często występują gruczolaki przysadki?
Szacuje się, że zmiany w obrębie przysadki mogą występować nawet u 10–20% populacji, jednak większość z nich nie powoduje objawów i nie wymaga leczenia.
Klinicznie istotne gruczolaki występują znacznie rzadziej i są najczęściej rozpoznawane w badaniach obrazowych wykonywanych z innych przyczyn.
Podział gruczolaków przysadki
1. Podział ze względu na wydzielanie hormonów
Gruczolaki czynne hormonalnie:
- prolactinoma – najczęstszy guz wydzielający,
- somatotropinoma – wydziela hormon wzrostu,
- kortykotropinoma – wydziela ACTH,
- rzadziej guzy wydzielające TSH lub gonadotropiny.
Gruczolaki nieczynne hormonalnie
– nie produkują hormonów i stanowią najczęstszy typ gruczolaków przysadki. Często ujawniają się dopiero poprzez objawy uciskowe.
2. Podział ze względu na wielkość
- mikrogruczolak – < 10 mm
- makrogruczolak – ≥ 10 mm
Większe guzy częściej powodują zaburzenia widzenia i bóle głowy.
Objawy gruczolaków przysadki
Objawy wynikające z ucisku guza
- pogorszenie ostrości wzroku,
- niedowidzenie dwuskroniowe – wycięcie bocznych części obrazu (po prawej i lewej stronie) – często bywa niezauważone przez pacjenta,
- bóle głowy,
- rzadziej podwójne widzenie lub opadanie powieki.
Objawy hormonalne
Prolaktyna (prolactinoma):
- zaburzenia miesiączkowania,
- niepłodność,
- mlekotok,
- obniżenie libido.
Hormon wzrostu (GH – growth hormone):
- u dzieci → gigantyzm,
- u dorosłych → akromegalia (powiększenie dłoni i stóp, zmiany rysów twarzy, bóle stawów, nadciśnienie).
ACTH (kortykotropinoma):
- przyrost masy ciała,
- rozstępy,
- nadciśnienie,
- osłabienie mięśni,
- zwiększona podatność na infekcje.
Diagnostyka gruczolaków przysadki
Diagnostyka wymaga współpracy endokrynologa, neurologa i neurochirurga.
Podstawowe badania:
- rezonans magnetyczny (MRI) przysadki z kontrastem,
- badania hormonalne:
- prolaktyna,
- GH (growth hormone – hormon wzrostu) i IGF-1,
- ACTH i kortyzol,
- TSH, FT4,
- LH, FSH i hormony płciowe.
U wybranych pacjentów wykonuje się także badanie pola widzenia (przy podejrzeniu ucisku na skrzyżowanie nerwów wzrokowych) i testy dynamiczne.
Czy każdy gruczolak wydziela hormony?
Nie.
Znaczna część gruczolaków jest hormonalnie nieczynna, ale nawet takie guzy mogą wymagać leczenia, jeśli rosną lub powodują objawy uciskowe.
Kiedy gruczolak wymaga leczenia?
Leczenie jest konieczne, gdy:
- powoduje objawy neurologiczne lub zaburzenia widzenia,
- prowadzi do nadmiernego wydzielania hormonów,
- wykazuje progresję w badaniach obrazowych.
Rola endokrynologa w diagnostyce i leczeniu
Endokrynolog:
- koordynuje diagnostykę hormonalną,
- prowadzi leczenie farmakologiczne,
- monitoruje skuteczność terapii,
- sprawuje długoterminową opiekę nad pacjentem.
Szczególnie istotna jest jego rola w leczeniu prolactinoma, które najczęściej można skutecznie leczyć farmakologicznie.
Kiedy potrzebna jest konsultacja i leczenie neurochirurgiczne?
Konsultacja neurochirurgiczna jest wskazana, gdy:
- guz uciska skrzyżowanie nerwów wzrokowych,
- występuje pogorszenie widzenia,
- leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne,
- guz wykazuje progresję.
W zależności od typu guza:
- prolactinoma – najczęściej leczone farmakologicznie,
- guzy wydzielające ACTH i GH – zwykle wymagają leczenia operacyjnego,
- guzy nieczynne hormonalnie – operowane przy objawach ucisku lub wzroście.
Leczenie operacyjne – w skrócie
Dostęp przezklinowy (endoskopowy) – „przez nos”
- najczęściej stosowany,
- bez nacięć skóry,
- szybki powrót do zdrowia.
Kraniotomia (przez nacięcie czaszki)
- stosowana rzadziej,
- przy dużych lub nieregularnych guzach.
Możliwe powikłania leczenia
- niedoczynność przysadki – zbyt małe wydzielanie jednego lub więcej hormonów przysadki,
- konieczność hormonalnej terapii zastępczej,
- zaburzenia elektrolitowe,
- wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego lub zakażenie.
Co dzieje się po leczeniu?
Po zakończeniu leczenia konieczne są:
- regularne kontrole endokrynologiczne,
- badania hormonalne,
- okresowe badania MRI.
Rokowanie
Rokowanie jest zazwyczaj bardzo dobre, zwłaszcza przy wczesnym rozpoznaniu i właściwym leczeniu. Większość pacjentów prowadzi normalne, aktywne życie.
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?
- nagłe pogorszenie widzenia,
- silny, nietypowy ból głowy,
- zaburzenia świadomości,
- nagłe podwójne widzenie.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy gruczolak przysadki to „rak”?
Nie. Zdecydowana większość to guzy łagodne.
Czy każdy wymaga operacji?
Nie. Wiele przypadków leczy się farmakologicznie lub obserwuje.
Czy po leczeniu można normalnie funkcjonować?
Tak. Zdecydowana większość pacjentów wraca do normalnego życia.
Bibliografia
- WHO Classification of Tumours Editorial Board. Tumours of the Pituitary Gland. WHO Classification of Tumours, 5th Edition. Lyon: IARC; 2022.
- Mete O, Lopes MBS. Overview of the 2017 WHO Classification of Pituitary Tumors. Endocr Pathol. 2017.
- Melmed S, et al. Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(2):273–288.
- Melmed S, et al. Guidelines for acromegaly management. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(11):3936–3951.
- Fleseriu M, et al. Pituitary incidentalomas: an Endocrine Society guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(4):894–904.
- Dekkers OM, et al. European Society of Endocrinology Clinical Practice Guidelines. Eur J Endocrinol. 2020;182(6):G1–G35.
