Czym jest stymulacja rdzenia kręgowego?
Stymulacja rdzenia kręgowego (ang. Spinal Cord Stimulation, SCS) to nowoczesna metoda leczenia przewlekłego bólu, stosowana wtedy, gdy inne sposoby terapii nie przyniosły wystarczającej poprawy [1,2]. Polega ona na wszczepieniu cienkich elektrod w okolicy kręgosłupa oraz niewielkiego generatora impulsów – baterii (podobnej do rozrusznika serca) pod skórę w okolicy lędźwiowej.
Urządzenie wysyła delikatne impulsy elektryczne do struktur nerwowych odpowiedzialnych za odczuwanie bólu, co prowadzi do zmniejszenia przewodzenia sygnałów bólowych do mózgu [1]. Dzięki temu sygnały bólowe docierające do mózgu są osłabione lub zmienione, a pacjent odczuwa znaczną ulgę w bólu.
Warto podkreślić, że SCS nie uszkadza nerwów i jest metodą odwracalną – w razie potrzeby system można wyłączyć lub usunąć.
Jak działa SCS?
Ból jest przekazywany do mózgu za pośrednictwem nerwów. Stymulacja rdzenia kręgowego działa jak „zakłócenie” tych sygnałów – impulsy elektryczne zmniejszają ilość informacji bólowych docierających do mózgu. W praktyce oznacza to, że ból staje się słabszy, rzadszy lub łatwiejszy do zniesienia.
Nowoczesne systemy SCS umożliwiają różne tryby stymulacji, często bez odczuwania mrowienia, co poprawia komfort leczenia.
Kiedy rozważa się stymulację rdzenia kręgowego?
SCS stosuje się u pacjentów z przewlekłym bólem trwającym miesiące lub lata, który:
- nie ustępuje mimo leczenia farmakologicznego,
- nie reaguje na rehabilitację lub inne metody zachowawcze,
- istotnie pogarsza jakość życia.
Przed wszczepieniem systemu SCS na stałe, w przypadku wątpliwości odnośnie skuteczności działania, można wykonać się tzw. próbę stymulacji – trial, co jest zalecane w wytycznych towarzystw naukowych [2]. Przez kilka dni pacjent korzysta z tymczasowego układu, aby sprawdzić, czy metoda rzeczywiście przynosi ulgę. Jeśli ból zmniejsza się wyraźnie (zwykle o co najmniej 50%), można rozważyć implantację stałego systemu.
Najczęstsze wskazania do SCS
Ból neuropatyczny kończyn dolnych
Jest to ból wynikający z uszkodzenia nerwów, często opisywany jako piekący, palący, kłujący lub „prądowy”. SCS jest szczególnie skuteczny u pacjentów po operacjach kręgosłupa, u których mimo leczenia utrzymuje się ból nóg, co potwierdzono w badaniach randomizowanych [3,4].
Choroba naczyń obwodowych (PVD)
U chorych z ciężkim niedokrwieniem kończyn dolnych SCS może zmniejszać ból spoczynkowy i poprawiać ukrwienie tkanek, zwłaszcza gdy nie ma już możliwości dalszego leczenia naczyniowego [5,6].
Dławica piersiowa oporna na leczenie
U wybranych pacjentów z bólem w klatce piersiowej, którego nie udaje się kontrolować lekami ani zabiegami kardiologicznymi, SCS może zmniejszać dolegliwości i poprawiać tolerancję wysiłku [5,7].
Zespół bólu regionalnego złożonego (CRPS)
CRPS to ciężki, przewlekły zespół bólowy, często rozwijający się po urazach lub operacjach. SCS może przynieść istotną ulgę w bólu i poprawić codzienne funkcjonowanie, co wykazano w badaniach klinicznych [8].
Kiedy SCS nie jest najlepszym rozwiązaniem?
Ból nocyceptywny
SCS zwykle nie sprawdza się w bólu wynikającym z aktywnego stanu zapalnego, niestabilności kręgosłupa czy zmian zwyrodnieniowych bez uszkodzenia nerwów. W takich sytuacjach lepsze efekty dają inne metody leczenia.
Czynniki psychologiczne
Nieleczona ciężka depresja, poważne zaburzenia psychiczne lub uzależnienia mogą znacząco obniżać skuteczność terapii i wymagają wcześniejszego leczenia.
Jak skuteczna jest stymulacja rdzenia kręgowego?
Badania naukowe pokazują, że u około 60–70% odpowiednio dobranych pacjentów SCS przynosi istotną poprawę [3,5]. Najczęściej oznacza to:
- wyraźne zmniejszenie bólu,
- poprawę sprawności i jakości życia,
- ograniczenie ilości przyjmowanych leków przeciwbólowych.
Należy jednak jasno podkreślić, że całkowite ustąpienie bólu zdarza się rzadko. Celem leczenia jest realna poprawa funkcjonowania i zmniejszenie cierpienia, a nie całkowite „wyłączenie” bólu.
Jak ocenia się efekty leczenia?
Skuteczność SCS ocenia się na podstawie:
- nasilenia bólu (skale bólowe),
- wpływu bólu na codzienne życie,
- jakości snu i aktywności fizycznej,
- opinii samego pacjenta.
Dlatego tak ważna jest szczera rozmowa przed zabiegiem i ustalenie realnych oczekiwań.
Podsumowanie
Stymulacja rdzenia kręgowego to bezpieczna i skuteczna metoda leczenia wybranych postaci przewlekłego bólu, szczególnie o charakterze neuropatycznym. Nie jest rozwiązaniem dla każdego, ale u właściwie zakwalifikowanych pacjentów może znacząco poprawić komfort życia. Jeśli mimo leczenia ból nadal ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać z lekarzem o możliwości kwalifikacji do terapii SCS.
Najczęściej zadawane pytania o stymulację rdzenia kręgowego (SCS)
Czy stymulacja rdzenia kręgowego polega na zniszczeniu nerwów?
Nie. Stymulacja rdzenia kręgowego nie uszkadza nerwów ani rdzenia kręgowego. Polega na wysyłaniu delikatnych impulsów elektrycznych, które modulują przewodzenie bólu. Metoda jest odwracalna – system można w każdej chwili wyłączyć lub usunąć.
Czy implantacja stymulatora rdzenia kręgowego jest operacją?
Tak, ale jest to małoinwazyjny zabieg neurochirurgiczny. Elektrody wprowadza się cienką igłą lub przez niewielkie nacięcie skóry, a generator impulsów umieszcza się podskórnie. Zabieg zwykle trwa krótko i nie wymaga rozległej operacji kręgosłupa.
Czy przed wszczepieniem stymulatora można sprawdzić, czy metoda zadziała?
Tak. U niektórych pacjentów wykonuje się tzw. próbę stymulacji (trial). Przez kilka dni pacjent korzysta z tymczasowego systemu, aby ocenić, czy ból wyraźnie się zmniejsza. Jeśli poprawa jest istotna (zwykle ≥50%), można rozważyć implantację stałego urządzenia.
Jakiego rodzaju ból najlepiej reaguje na SCS?
Najlepsze efekty uzyskuje się w bólu neuropatycznym, czyli wynikającym z uszkodzenia nerwów. Dotyczy to m.in.:
- bólu nóg po operacjach kręgosłupa,
- zespołu bólu regionalnego złożonego (CRPS),
- wybranych przypadków niedokrwienia kończyn dolnych.
Czy SCS pomaga na każdy rodzaj bólu kręgosłupa?
Nie. Stymulacja rdzenia kręgowego nie jest skuteczna w każdym rodzaju bólu. Zwykle nie sprawdza się w bólu wynikającym z aktywnego stanu zapalnego, niestabilności kręgosłupa czy zmian zwyrodnieniowych bez uszkodzenia nerwów.
Czy podczas stymulacji czuć mrowienie lub prąd?
W nowoczesnych systemach często nie odczuwa się mrowienia. Stosowane są tryby stymulacji, które działają „w tle”, poprawiając komfort leczenia. U części pacjentów może występować delikatne uczucie mrowienia, które nie jest bolesne.
Jak skuteczna jest stymulacja rdzenia kręgowego?
Badania pokazują, że u około 60–70% odpowiednio dobranych pacjentów dochodzi do istotnego zmniejszenia bólu. Celem leczenia jest poprawa funkcjonowania i jakości życia, a nie całkowite wyeliminowanie bólu.
Czy po wszczepieniu stymulatora można normalnie funkcjonować?
Tak. Większość pacjentów wraca do codziennych aktywności. Generator impulsów znajduje się pod skórą i na co dzień jest niewidoczny. Pacjent otrzymuje pilot lub aplikację do regulacji ustawień w ustalonych granicach.
Czy stymulator rdzenia kręgowego trzeba kiedyś wymienić?
Tak. Generator impulsów jest zasilany baterią. W zależności od typu urządzenia i intensywności stymulacji, bateria wystarcza zwykle na kilka lat. Wymiana generatora jest prostszym zabiegiem niż pierwotna implantacja.
Czy każdy pacjent z przewlekłym bólem może mieć wszczepiony SCS?
Nie. Do leczenia kwalifikowani są starannie dobrani pacjenci. Ważna jest przyczyna bólu, dotychczasowe leczenie oraz ogólny stan zdrowia. W niektórych przypadkach konieczna jest również ocena psychologiczna.
Czy warto rozważyć SCS, jeśli ból bardzo ogranicza codzienne życie?
Jeżeli mimo leczenia farmakologicznego i rehabilitacji ból nadal istotnie obniża jakość życia, warto porozmawiać z lekarzem o możliwości kwalifikacji do terapii SCS i ewentualnej próby stymulacji.
Piśmiennictwo
- Kemler MA, Barendse GA, van Kleef M, et al. Spinal cord stimulation in patients with chronic reflex sympathetic dystrophy. N Engl J Med. 2000;343:618–624.
- Melzack R, Wall PD. Pain mechanisms: a new theory. Science. 1965;150:971–979.
- Deer TR, Mekhail N, Provenzano D, et al. The appropriate use of neurostimulation: new guidelines and recommendations. Neuromodulation. 2014;17:515–550.
- Kumar K, Taylor RS, Jacques L, et al. Spinal cord stimulation versus conventional medical management for neuropathic pain: a multicentre randomised controlled trial. Pain. 2007;132:179–188.
- North RB, Kidd DH, Farrokhi F, Piantadosi SA. Spinal cord stimulation versus repeated lumbosacral spine surgery for chronic pain. Neurosurgery. 2005;56:98–106.
- Simpson EL, Duenas A, Holmes MW, Papaioannou D, Chilcott J. Spinal cord stimulation for chronic pain of neuropathic or ischaemic origin. Health Technol Assess. 2009;13:1–154.
- Klomp HM, Steyerberg EW, van Urk H, Habbema JD. Spinal cord stimulation in critical limb ischaemia. J Vasc Surg. 1999;29:296–305.
- Mannheimer C, Eliasson T, Andersson B, et al. Effects of spinal cord stimulation in angina pectoris. Circulation. 1998;97:1157–1163.
